Kabinet Jetten; weer meer praatjes voor gaatjes

Tegen beter weten was er hoop. Na het 'hebben ze VWS ook nog aan de VVD weg gegeven' kwam Sophie Hermans, in ieder geval een bekwaam bestuurder. En onder Erica Terpstra is per slot van rekening het Persoons Gebonden Budget (PGB) ingevoerd. Met CDA-ster Mirjam Sterk als minister van Langdurige Zorg, verdwijnt elke illusie; geen andere bestuurscultuur en dezelfde marktwerking. 20 geleden kwam daarmee, in plaats van de beloofde goedkopere zorg door concurrentie tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders, vooral extra administratie. Onderzoek uit 2021 concludeerd dat 40 tot 50 procent van het zorgbudget niet wordt uitgegeven aan directe zorgverlening, en dat er in de zorg nauwelijks onderlinge concurrentie is. (1).

Werken in of aan de zorg?

Het regeerakkoord 'Aan de slag' schrijft over gehandicapten- en ouderenzorg in 'vertrouwde omgeving'. Echte voorrang voor maatschappelijke projecten, bijvoorbeeld via het PGB, gaat dat niet betekenen. Wel 500 miljoen extra bezuinigingen. Op het eerste gezicht is het dan logisch dat de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) protesteert. Dat doet zij, onder andere via 'ik kleur rood', door aandacht te vragen voor de nood op korte termijn. Toch wringt het omdat de marktwerking en organsatielaag die er het gevolg van is, buiten beschouwing blijven. Beide drukken steeds zwaarder op de zorg. Dat maakt geld niet het grootste probleem maar de manier waarop het wordt uitgegeven. 

Marjet Veldhuis maakt een onderscheid tussen mensen die werken in-de zorg en aan de zorg. De laatste 20 jaar groeide het aantal mensen aan de zorg spectaculair. Ze zijn nodig bij de uitvoering en handhaving van richtlijnen en regels. Indicatietesten, kwaliteitssystemen, nieuwe wetgeving en de controle daarop, gaan samen met een uitdijend circuit van beleidsmakers, bestuurders, ambtenaren, communicatiemedewerkers, juristen, expertisecentra en kennisinstituten.

Al deze functionarissen aan de zorg produceren steeds meer ambities en plannen. Surf over de websites en 'portals' van grote zorgaanbieders en je vind Samen, Meedoen, en Waardigheid. Daarnaast Normaal leven,  Betekenisvol,  Luisteren, Meedenken en Lef en Meesterschap. Ondersteund door blijmoedige foto's en filmpjes 'groeien de bomen er tot aan de hemel'.    

Praktijk in de zorg

Intussen is het aan de mensen in de zorg om deze verwachtingen waar te maken. Daar wordt het, door wegvallen van collega's, minder activiteiten en dagbesteding, steeds meer 'pompen of verzuipen'. Als voormalig persoonlijk begeleider kan ik erover meepraten. Samen met collega's hield ik de dagelijkse zorg eerder ondanks, dan dankzij al deze overhead overeind. Binnen 1 jaar was ik, ook in dienstjaren, de senior. Iedereen die kon, er was nog geen ZZP-traject, was vertrokken al dan niet na ziekteverzuim of een burn-out. 

Met mijn collega's hield ik de dagelijkse zorg eerder ondanks, dan dankzij, alle overhead van de organisatie overeind. Binnen 1 jaar was ik, ook in dienstjaren, al de senior. Iedereen die kon, er was nog geen optie van ZZP'er, was vertrokken, al dan niet na een ziekteverzuim of een burn-out. Ze konden steeds minder doen waarvoor de zorg was opgenomen.

De nood is hoog

Begeleiding luidt eindelijk de noodklok en start een petitie omdat ze niet meer kunnen instaan ​​voor de kwaliteit van zorg. Gedragskundigen spreken over gewetensnood en systeem falen. Illustratie van dat laatste zijn bewoners met 'moeilijk verstaanbaar gedrag'. Bij hun specialistische zorg staan ​​voorspelbaarheid en controle centraal en dat is intens en heftig,  ook voor de begeleiding die er werkt. Al googelend lees ik dat inmiddels 18.500 bewoners een VG7-indicatie hebben (2023). Schatting is dat het in 50% over bewoners met dit gedrag gaat. Dat is kostbaar met een budget van € 150.000,00 per bewoner en een systeem dat het gedrag ook nog eens in stand houdt. Sterker het creëert dit gedrag omdat de groep, mede door afnemende kwaliteit van zorg, alsmaar groter wordt.  Een lichtpuntje is WAVE dat laat zien dat het ook anders kan. Dit project zoekt én vindt de oplossing door 'lekenverstand' uit de samenleving binnen de instelling te halen. 

Visie en praktijk

Eerder genoemde Marjet Veldhuizen omschrijft in de onderstaande video, de huidige zorg als een inefficiënt, geldverslindend systeem, waar in de praktijk niet meer de patiënten en zorgprofessionals centraal staan, maar regels, verdienmodellen en verantwoording. Transitiedeskundige Jan Rotmans verwacht een crisis voor een doorbraak van de onderstroom. Zelfs de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving heeft het, via voorzitter Jet Bussemaker, over  een fundamentele 'transformatie van de zorg van onderop' met als 3 grootste obstakels cultuur, organisatie en regelgeving (inclusief financiën).

Toekomst

De defensieve reactie vanuit de sector op het regeerakkoord laat weinig beweging zien. Het motto van het regeerakkoord luidt: 'wij bouwen aan een zorgzame samenleving'. Het is dezelfde taal als in eerdergenoemde visies, ambitieus maar weinig concreet.  Ze zeggen niks over de praktijk en al helemaal niet wie daarbinnen beslist en wie daarvan de gevolgen draagt. In die lijn is het voornemen rond  'doelmatigheid in de Wet langdurige zorg (Wlz) door passende zorg, kwaliteitsnormen en tarieven', meer van hetzelfde. De beleidsvoornemens rond digitalisering zijn vaag en ingegeven door overmacht en handelingsverlegenheid.

Alle trajacten worden 'voor' de praktijk 'uitgerold' door mensen aan de zorg, ook die rond 'professionele autonomie' voor mensen in de zorg. Samen met 'ontregel de zorg' zouden ze begeleiding meer bewegingsruimte kunnen bieden maar veel zal afhangen van de uitvoering. Bemoedigend is dat begeleding zich weer meer organiseerd in belangen- en  beroepsverenigingen. Maar even har noziodig zijn vervolgens ervaren praktijkondersteuning en leidinggevenden met mensvaardigheden. Alles kan niet anders dan ook gevolgen hebben voor opleidingen;  'goed zijn voor elkaar' is niet zo ingewikkeld en de belangrijkste kennis is op veel verschillende  manieren over te dragen (denk aan Steffie). Veel van de kennis daarvoor is al voorhanden.  

Buiten de zorg?

In alle publiciteit is er weinig aandacht voor de mensen in de maatschappij. Voor hen raakt de rek er nog verder uit door bezuinigingen op zorguitgaven, huren en voorzieningen, bekend als 'de stapeling van kosten'. Mensen raken meer aangewezen op,  de verder afgebroken,  WW, WIA-IVA en AOW omdat niets gebeurd met het arbeidsmarktbeleid; geen banenafspraken in de Participatiewet en weinig kans op deeltijdwerk. Alles maakt het kabinetsvoornemen voor uitvoering het VN-verdrag  nog meer de papieren werkelijkheid die het al was. De weg terug naar de inrichting lijkt onvermijdelijk.   

Perspectief?

Gaat de PvdA/GL iets veilig stellen? Lastig is dat daar meestal mensen actief zijn die aan de zorg werken. Structurele hervormingen vragen daarnaast analyses met historisch bewustzijn, bijvoorbeeld over de 'Derde Weg' tijdens de Paarse kabinetten. Toen werden Eigen Regie en Inclusie uitgeruild tegen schaalvergroting, marktwerking, kwaliteitssystemen en de ontmanteling van ouderverenigingen. het gaat dus om meer dan 'scherpe randtjes'. Illustratief is de sympathieke- en gedreven Liza Westerveld wiens agenda steeds meer samen lijkt te vallen met die van de VGN.  En dat is niet alleen inhoudelijk maar inmiddels ook bedrijfsmatig een doodlopende weg.  

ASML ontslaat 1700 managers omdat ze de ingenieurs voor de voeten lopen. In de gehandicaptenzorg hebben de bullshit jobs nog de  regie en zij gaan zichzelf niet overbodig maken. Verandering moet dus komen door tegendruk,  vanuit de praktijk en van buitenaf. De aankomende 'verloren periode' zou gebruikt kunnen worden voor 'ander' onderzoek en opbouwwerk. Het eerste via een kostenvergelijking tussen de reguliere zorg en de alternatieven. Het doet recht aan het verdienmodel wat zorg inmiddels is en kan helpen bij een structurele discussie daarover. Daarnaast kan inspraak worden voorbereid en versterkt. Ervaringskennis bracht een aantal mensen al persoonlijke groei en mondigheid.  Wanneer 'emancipatie en 'empowerment' worden toegevoegd, levert het ook 'input' op voor de (leef) omgeving en meer 'zorg op maat'.  Het is een voorbereiding op een eerlijkere verdeling van de onvermijdelijke kortingen die er aan komen. Daarvoor zijn krachtige -en onafhankelijke verwanten- en belangenorganisaties onmisbaar.  

Vanuit de overheid, politiek en beleid is systeemverandering geen thema. De lauwe reactie van de minister op problemen rond het PGB  wijst zelfs de andere kant op. Voor instellingsbewoners komen mensenrechten stap voor stap verder onder druk. Dat wordt  zichtbaarder door steeds meer 'moeilijk verstaanbaar gedrag',  inzet van psychofarmaca en het, maar niet minder worden van,  seksueel misbruik.

Intussen worstelen kleinschalige familie- en burgerinitiatievenverder. In die '1000 bloemen' zit creativiteit, kennis en gewoon leven. In dat leven zijn mensen minder beangstigend, zielig of heilig, niet zo kwetsbaar en hebben ze kansen op een sociaal netwerk. Misschien belangrijk met de tijden die er aan komen.         

 Noot

(1) Patrick Jeurissen, Hans Maarse, 2021,  De markthervorming in de Nederlandse gezondheidszorg. Resultaten, lessen en vooruitzichten. Uitg.: Het Europees Observatorium voor Gezondheidssystemen en -beleid.