Podcast "Achter de beperking" - aflevering 21 - Anne Wibaut over hoe anders ondersteunen werkt (2)

 

Anne Wibaut ondersteund bijna 40 jaar mensen met een beperking bij het inrichten van hun leven. Het eerste gesprek ging over de geschiedenis van anders kijken en ondersteunen. In dit tweede gesprek gaat het over mensenwerk, de zoektocht naar mogelijkheden, motivatie en energie en de ruimte en het zelfstandig nadenken dat daar aan vooraf gaat.

Klik op de knop Lees transcript van de podcast als je liever leest dan luistert!

Transcript Podcast

 

Gerard

Dit is het tweede gesprek met Anne Wibaut. Het vorige gesprek ging over de geschiedenis, maar we zijn ook al ingegaan op haar biografie.  We hebben het gehad over sociale netwerken, de Persoonlijke Toekomst Planning (PTP). Want dat begint met  echt naar mensen luisteren, daarna hun vraag  beantwoorden in plaats van dat je een vraag creëert of een heel leven gaat overnemen ...

In deze uitzending gaan we twee dingen doen, als het gaat lukken. Enerzijds met Anne de diepte in, echt ingaan van wat doet zij met mensen, hoe werkt ze samen? En misschien komen we aan het eind toe aan de actuele situatie in de gehandicaptenzorg, zoals het nog steeds heet.

Anne welkom weer. Jij zei in het voorgesprek:  wij moeten onze ambities als hulpverleners bijstellen. Want het leven van iemand is niet de zorg alleen. Iemand heeft maximaal zes uur zorg en dan blijven er in dat mensenleven nog negentien uur over in een etmaal, waar we ...

Anne

Ja, niks mee doen.

Gerard

Het lijkt me mooi startpunt om te proberen dat in kaart te brengen. Hoe kijk jij aan tegen je rol,  je  taak als cliënten ondersteunert, hoe geef je dat inhoud?

Anne

Ja nou dat gaat veel rommeliger dan dat ik zo duidelijk ikan aangeven. Ik doe echt van alles, maar er zit wel een kern in. Een soort kompas noem ik het zelf. Één van de dingen daarin is inderdaad luisteren naar mensen om echt te horen waar hun energie zit, waar hun verlangen zit, en waar hun dromen zitten..

Ik denk dat we dat veel te weinig doen en dat we binnen het systeem eigenlijk ook gedwongen worden om vooral te kijken: waar moeten wij als systeem op reageren? Dus wat lukt er allemaal niet, wat moeten wij vervangend voor iemand doen en waar moeten we  bij helpen? Welk probleem moeten we oplossen?

Terwijl ik veel meer denk van ja het leven is er om te leven, dus het is een veel bredere blik hebben.

Gerard

Wat betekent dat voor jou en als mens? Met wat soort van grondhouding ga je naar iemand toe?

Anne

Ik probeer zo open mogelijk te zijn. Ik doe echt al dertig jaar Toekomst planningen, persoonlijke planningen en het is elke keer spannend. Het is geen trucje. Je begint altijd met vragen van dit,  en dan doe je dat en dan doe je dat. En heel vaak is het zo dat vanaf de eerste minuut je echt afstemt op de persoon en zijn familie.

Gerard

over dat afstemmen dan eventjes. Hoe kijk je naar die persoon? Wat is dat? Iemand met een eigen leven. Ja.
Wat kun je overnemen? Wat niet? In het voorgesprek zei ook: mensen zijn verantwoordelijk voor hun eigen leven.

Anne

Ik denk dat dat een van de kern dingen is waar het in mijn ogen vaak fout gaat, dat we als hulpverleners het idee hebben dat we het hele leven overnemen. En dat doen we niet en dat kan ook nooit. Als je uiteindelijk echt verandering wil in een leven, dan moet iemand dat zelf willen.

En als iemand daar zelf niet achter staat, en als het niet ook eigenlijk echt z'n eigen verlangen is wat ie dan volgt, dan dooft het ook heel snel weer uit. Als het iets is wat wij vinden dat belangrijk is,  dan werkt dat alleen zolang als wij in de buurt zijn. En als we dan weer weg zijn, dan boem, dan valt het ook weer weg.

Iets wordt pas echt een verandering die blijft als het aansluit bij wat iemand zelf wil. 

Gerard

De aansluiting, we hebben het, want dat is instrumenteel, niet over doseren, maar je hebt wel een hoop kennis. Je kijkt ook met de mensen zelf van wat is hier draagbaar en zo, wat is hier gepast? Want we weten natuurlijk altijd als hulpverlener precies hoe het moet hè?

Anne

Nou ja, wat ik denk is dat we juist niet te veel uit moeten gaan van wat we allemaal weten, maar letterlijk zo leeg zo open mogelijk moeten zijn. Op zoek moeten naar waar iemand van ‘aangaat’.
Er is ook veel weerstand, vooral ook aan de professionele kant van "ja maar we moeten mensen geen worst voorhouden, en dat kunnen we niet waarmaken. Dus daar kunnen we beter maar niet over hebben." Al die argumenten hè.

Maar je ziet ook aan de kant van de persoon zelf vaak dat het al zo ver weg is die dromen. In eerste instantie beginnen ze het liedje te zingen van dromen zijn bedrog.
Of ze komen met dromen uit soaps, zeg maar de grote villa met zwembad. Maar niet hun eigen dromen dus. Dus eerst moet je de weg zoeken naar waar zit dat eigen verlangen? Ja, en dat dat kunnen hele kleine dingen zijn die wij echt over het hoofd zien.

Gerard

En mensen zelf dus ook, want ze beginnen met die andere ...

Anne

Ja, nou precies. Het is echt iets wat je moet leren. Mensen zeggen heel vaak:, laten we nou eens beginnen met iemand te vragen wat die wil. Dan denk ik dat is dat is eigenlijk het hele verhaal, dat is het hele werk. Dat is geen makkelijke vraag. Als ik het aan jou vraag, weet je het ook niet meteen.

Het is ook iets waar je wat je samen moet verkennen, wat een heel breed beeld is. Dat is voor mensen met een beperking vaak nog veel meer overladen met allerlei beelden. Zorgbeelden die in de weg staat zeg maar van datgene wat echt bij hen past.

Gerard

En de communicatie zit er ook nog tussen. Dat moeilijke gepraat, dat alles veel te snel gaat. Ik moet dan altijd denken aan Mario Nossin, directeur van Stichting Perspectief die zei als je iets zegt moet je daarna eerst 30 seconden wachten om het te laten inwerken. Maar daar dat heeft natuurlijk niemand de tijd voor.

 Anne

Nou ja, dat is dat is vaak een van de opmerkingen die ik krijg over de gesprekken. Dat ik stiltes laat vallen. Ja, dat ik inderdaad, ... gewoon geen haast hebben is heel belangrijk. Ik neem ook altijd 2 uur en dan zeggen mensen, dat is veel te lang. Een kwartier en dan mag je blij zijn als iemand het volhoudt. Het is heel vaak zo dat je dat je meer dan 1 uur zit. Als je als je rustig de tijd neemt dat je absoluut een ander niet het gevoel geeft van ja, ik moet wel over een kwartier weg, dus binnen een kwartier moet je het wel verteld hebben. Dat werkt gewoon niet voor niemand.

Maar ik denk nog minder voor mensen met een beperking die niet gewend zijn om over dit soort dingen te praten.

Gerard

Je begon over luisteren. Hoe, hoe kun je en ik weet er geen ander woord, 'intunen'  als je ergens binnenkomt voor de eerste keer.

Anne

Ik denk vooral heel erg rustig zijn ...

Gerard

Heeft dat niet heel erg met jezelf te maken. Dat je gewoon in balans bent, dat je ...

Anne

Ja, en dat je dat je nieuwsgierig bent. Ik ben altijd heel benieuwd naar het verhaal van iemand. Ik probeer bijvoorbeeld ook bij mensen  thuis af te spreken. Dan heb je soms foto's staan of weet ik veel medailles hangen of zo, waardoor je een haakje hebt om te zeggen van goh, is dit precies waardoor iemand iets van zichzelf kan laten zien waar die trots op is en waar je bent.

Gerard :

Je komt binnen. Je bent intimiderend per definitie met je status, als hulpverlening. Ik had het met een iemand van de LFB daarover die in de uitzending zaten. Wij hadden een instrument'Zeg het Ons!  waar mensen zelf met mensen praten. Ja, en daarbij altijd begonnen met U tegen de mensen te zeggen. Dat waren ze helemaal niet gewend. En dat je daarmee ook iets doorbrak dat ze dachten van hé, hier gebeurt iets anders dan normaal.

Anne

Wat mij betreft begint het al veel eerder. Het maken van de afspraak is eigenlijk al ongelooflijk belangrijk. Hulpverleners zijn ontzettend gewend om hun eigen agenda leidend te maken. Van wanneer heb ik een dienst waarbij ik kan aansluiten zodat ik dat gesprek kan voeren?

Terwijl de basisvraag moet zijn wat is een goed tijdstip voor die persoon? Wanneer zit die goed in zijn energie? Is dat zo? Is dat 's middags? Is dat ‘s avonds Is dat met veel mensen om zich heen? Is dat op zijn eigen kamer? Is dat juist? Op een onpersoonlijke kamer, misschien moeten we wel op de directeurs kamer gaan zitten.

Weet je, het kan van alles zijn, maar het plannen van het gesprek waar het is, wanneer het is met wie het is, daar moet iemand al heel veel invloed op hebben. En dan voelt iemand ook dit is mijn gesprek.

Op het moment dat jij zegt van donderdagmiddag komt Anne Wibaut om met jou een plannings gesprek te houden. Dan is het eenmaal, dat is in ieder geval de start een stuk lastiger.

Gerard

Zeg het begint al voor het luisteren. Dit is gewoon ja, wat is dat? Uh ja echt persoonsvolgend zijn.

Anne

En iemand zelf centraal stellen. Iedereen roept altijd dat ze dat doen, maar dat doen ze niet. Niet omdat ze het niet willen, maar omdat het systeem en al de vereisten zo dominant zijn. Als jouw diensten zijn van dan tot dan: de mensen trekken dat ook helemaal niet om daar buiten ook nog dingen te doen,  afspraken te maken.

En dat is ook een van de redenen waarom ik mijn hele leven zelfstandige geweest ben. Vanaf het begin hier in Nederland, nadat ik terugkwam uit Engeland. Dat is niet voor niks. Dat is juist om die ruimte te houden om volledig mogelijk beschikbaar te zijn op het moment dat het voor mensen ook goed is, zonder dat ik het systeem daarbij.

Gerard

In het voorgesprek had je het er over in termen van ik doe dit ’s avonds. Dat trekt ook een wissel, dat is niet voor iedereen wenselijk of haalbaar in het persoonlijke leven?

Anne

Nee, zeker niet. Ik denk ook niet dat zelfstandige zijn voor iedereen fijn is. Want je moet heel erg kunnen werken met een bepaalde mate van onzekerheid over je werk. Met goed weten welke dingen wil ik wel doen en welke dingen wil ik niet doen? Je moet een beetje kunnen creëren: je eigen werk kunnen creëren.

Gerard

Je moet ook nog een boterham verdienen...

Anne

Ja, dat dus. Dus ja, dat soort dingen moeten niet al te veel stress bij je veroorzaken. Het moet bij je passen.

Gerard

Tussendoor, over het soort van energie dat je nodig hebt ook om voor die ander betrouwbaar te zijn. Ik bedoel, als je caseload zo onvoorstelbaar zwaar is, een thema tegenwoordig. Dan moet je als professional in het reguliere systeem wel ontzettend goed aan kunnen. We hebben het over zoiets ongrijpbaars als energie. Hoe kan je dat naar een iemand die kwetsbaar is, die zich afhankelijk van jou voelt, zo weinig mogelijk een rol laten spelen c.q. zoveel mogelijk ruimte bieden?

Anne

Nou, het begint met heel duidelijk te zijn over wat jij wel en niet kan doen. We hadden het er net over hoe kom je nou binnen met persoonlijke toekomst planning? Dat ik aangeeft ik maak het plan niet dat dat doen de mensen zelf, dat moeten ze echt zelf doen. Het is hun plan, niet mijn plan. Ik stel alleen de vragen.

Gerard

Met wat voor mensen werk jij? .Je had het erover dat altijd de persoon zelf erbij wil zitten. Soms zijn er waarschijnlijk ook mensen die niet kunnen praten, Hoe doe je dat?

Anne

Ik denk dat mensen, ook al praten ze niet, enorm veel kunnen communiceren op allerlei manieren in hun gedrag. En de aanwezigheid van iemand doet heel veel met de manier waarop anderen over die persoon praten. Als die erbij is wordt er toch met veel meer respect en voorzichtigheid gepraat. Want we weten niet precies wat mensen allemaal wel niet opvangen en eigenlijk, wat je heel natuurlijk heel vaak hoort, is dat ook als mensen niet letterlijk alles begrijpen, ze dan altijd toch wel de intentie kunnen opvangen van wat er gebeurt.

Gerard

Maar dan moeten ze er wel bij zijn dus. Een harde voorwaarde?

Anne

En hele harde voorwaarde. Met bijvoorbeeld toekomstplannen probeer je altijd een kring om iemand heen uit te nodigen. En zeker als iemand zelf niet kan praten is dat super belangrijk. Dat je een paar mensen hebt die zijn stem zijn. Mensen die dicht bij die persoon staan. Dat is een feestje als die allemaal bij elkaar komen. Dat is warmte. Dat voelt iemand enorm en zeker als ze dan ook nog merken dat het de hele tijd over hem of haar gaat en ook nog eens een keer in positieve zin van hey, wat is leuk, warm, waar kunnen we wat mee? Kennen we iemand die? Weet je dat dat? Dat komt absoluut over ja. Je merkt ook in negatieve zin als je als je te veel op allerlei dingen doorgaat die iemand eigenlijk niet interesseren. Dan vallen mensen soms gewoon in slaap. Je ziet ze letterlijk afhaken. Nou dan weet je van ho, ... ja dus.

Gerard

Het begint met hoe je met welke grondhouding en stemming als mens binnenkomt.

Dat veronderstelt een bepaalde rust, een bepaalde balans. Ja. Daarna hadden we het over luisteren en kijken. Wat me als derde begrip nu ook te binnen schiet is zoeken...

Anne

Ja, dat is wat ik ook in de trainingen over toekomstplannen heel vaak zeg Je bent een detective, je bent op zoek naar het goud. Je bent aan het zoeken. Je bent allerlei verschillende wegen aan het verkennen van oh daar loopt de dood. Nou misschien moet ik daar eens even kijken, of daar eens even kijken of bij die persoon eens even proberen.

Totdat je ziet dat iemand begint op te lichten. Ja en daar ga je dan op verder en dat is ook precies waarom ik het dus heel erg leuk vind om te doen. Omdat je echt nooit weet welke kant het op zal gaan.

Gerard

Even wat praktischer? Hoeveel sessies vraagt het? Kan je zo'n traject beschrijven, varieert dat?

Anne

Dat varieert heel erg. Ik heb Ik heb echt mensen waar ik al twintig jaar bij betrokken ben en die trekken aan de bel op het moment dat er weer dingen spelen. Bij sommige mensen ben ik een paar jaar betrokken, bijvoorbeeld in de periode dat ze rond hun 20e werk gaan zoeken, of dat ze een eigen woning gaan zoeken. Dat zijn hele drukke, spannende jaren. Dan ben ik er wat langer bij betrokken.

Gerard

Soms ook alleen maar op weg helpen, op de wereld zetten?

Anne

Ja. Ik ben niet de cliëntondersteuner die dan een plekje gaat zoeken. Dan verwijs ik hoogstens naar een andere cliëntondersteuner. Zo van nou als dat is wat je wil, kun je beter bij die persoon, want die heeft die connecties. Dat heb ik wel een tijdje even een beetje gedaan, maar daar ligt niet mijn hart.

En ook ik moet mijn eigen energie volledig gewicht geven, om mijn werk vol te houden zeg maar ( lacht).

Gerard

De term waar wij het in dit verband ook eerder over gehad hebben is vertrouwen. Je bouwt iets op. Wij zijn ook denk ik heel vaak passanten. Daar zijn we ons niet van bewust of te weinig. De familie is de continuïteit.

Anne

Dat is dat is wat ik straks al zei: duidelijk zijn in wat je eigen positie is en wat je kan doen. Je bent geen tovenaar, je bent niet de eigenaar van het plan. Inderdaad, je helpt even iets op weg, je loopt een stukje mee en daarna laat je het ook weer los.

Als je ziet dat het goed gaat of, dat gebeurt natuurlijk ook, dat het gewoon niet aanslaat. Dat kan ook, dat gebeurt ook. En dat is niet per se omdat je het verkeerd doet, maar omdat je gewoon de knop niet vindt of dat het er niet is.

Gerard

Daarin klinkt ook heel veel bescheidenheid of is dat een verkeerd woord?

Anne

Nou ja, ik noem het liever 'leegheid.' Of er niet te veel ego in hebben zitten. Inderdaad. Ik weet niet of ik dat bescheidenheid noem ...

Gerard

Als hulpverlener of als toegevoegde waarde? Wij zijn gewend, met b.v. de zorgplannen,  altijd een plan  in je hoofd te hebben, een overzicht,  de suggestie of de ambitie om een totaal leven te overzien, daar prioriteiten in te stellen en te zeggen van we gaan met die dingen bezig, want dat is voor die persoon belangrijk, wat in feite nogal aanmatigend is ...

Toch? Of denk je van die methodiek is zo betrouwbaar, Daar mag je dan ook best suggereren.

Anne

Nou ja, PTP is geen methodiek om te beginnen. .

Gerard

Nee, nee, ik had het even over reguliere zorgplannen en zo ...

Anne

Oo, ik denk dat zorgplannen ... Ik vond ze in het begin, toen ze kwamen heel belangrijk dat ze er waren. Ja, en kon heel boos worden als mensen geen zorgplan hadden. Inmiddels heb ik zoiets van ja weet je, het is een beetje een papieren afvink systeem. En we zijn wel heel erg ver weg van echte dynamiek gekomen door veel te veel op doelen te zitten.

En dus dat hele doelen denken. Ik ben er allergisch voor geworden.

Gerard

Dat herken is met Eigen Regie, daar moet ik nu aan denken. Waar we het vorige gesprek over hadden; dat bepaalde  principes heel erg zijn te huldigen. Daar ben ik ook achter aan gelopen maar in het zorgsysteem krijgen ze,  op de een of andere manier, een ander effect. In dat reguliere systeem gebeurd iets. Er zijn zoveel goede principes, met b.v. de WMO, van ik ga naar de mensen thuis, het keuken tafelgesprek, want dan leer ik mensen en hun beheoften beter kennen.  Dat is inmiddels  een systeem geworden van tandenborstels tellen?

Op die manier zijn naar mijn iedee heel veel mooie principes de afgelopen vijftig jaar geïncorporeerd door het systeem. Die dan bijna op hun tegengestelde uitdraaien...

Anne

Nou ja, je ziet dat zelfs met toekomstplannen wel gebeuren. Dat er organisaties zijn die dat dan groot uitrollen, maar niet verder komen dan één sessie met één plan, en dan zijn ze klaar of zo. Terwijl, waar we het straks al over hadden dat het dat het echt tijd kost om eerst een relatie op te bouwen, en vervolgens achter dat verlangen te gaan komen waar je wat mee kan. Ik denk dat wat het systeem zoekt naar - hoe moet ik dat zeggen - grootschalig dingen op een vaste manier kunnen doen. Terwijl eigenlijk de kern van wat ik zoek is hoe persoonlijk kan ik het maken, dus hoe meer op maat hoe beter.

Gerard

Ja, dat is ook vaak het uitgangspunt van veel methodiek binnen het reguliere systeem. Triple C is ook helemaal gebaseerd op de relatie. Je moet eerst relatie opbouwen en de suggestie is dat je daarna pas recht van spreken om met die persoon iets samen te gaan doen of iets te veranderen, of tips te geven. Als je dat afzet tegen het personeelsverloop. Dat systeem kan er ook altijd iet aan doen hè. Ik sprak ooit met van Gennep over die prachtige term georganiseerde ontrouw. Want dat is dus de zorg hè.
De visie van zorgaanbieders is heel mooi maar in het systeem zit de oorzaak van heel veel wat niet kan,  of van wat misgaat. Ik bedoel als je kijkt naar personeelsverloop op dit moment: ja jammer van Triple C zeg ik dan.

Anne

Nou ja, ik denk dat het systeem steeds dwingender wordt, steeds minder ruimte geeft voor jou, ook als professional. Ruimte om datgene te doen waarvan jij denkt dat het goed is. Dat er veel te veel angst is en misschien ook wel terecht. De angst dat je afgerekend wordt op dingen die misschien niet lukken en je misschien verkeerd ingeschat hebt.
Dat dus het fouten kunnen maken, het echt dingen onderzoeken, dat dat kan allemaal helemaal niet meer kan.

Gerard

Daar hebben ze nu de term professionele autonomie voor. Heb je daar fiducie in? Denk je, moeten we daar in ieder geval naartoe?

Anne

Ik denk dat we daar wel naartoe moeten, maar ik denk dat dan ook de professionals weer eens wat zelfverzekerder en vooral wat eigenwijzer moeten worden. Maar daar moeten ze wel de ruimte voor krijgen. Dus dat als professionele autonomie daarover gaat dan, ja, dan ben ik daar heel erg voor. En dat is ook heel erg nodig. Ja, absoluut.

Gerard

Daar had jij in het voorgesprek ook over. Er zitten heel veel mensen in de ziektewet, burn-out. Jij zei toen dat komt eigenlijk omdat ze niet kunnen doen waarvoor ze gemotiveerd zijn. Kun je dat nog eens even toelichten?

Anne

Laat ik eerst even voor mezelf spreken, het is belangrijk om zeg maar jezelf in je eigenwaarde te kunnen uitdrukken. In je werk, maar sowieso in je dagelijks leven, in je relaties met de mensen om je heen. Het is in de zorg ook zo, daar gaan mensen naartoe die graag iets willen betekenen voor anderen. Die willen helpen, die willen zorgen. En ze merken eigenlijk al onmiddellijk dat ze in een keurslijf gedrukt worden over wat ze wel en niet mogen doen voor iemand. En dat ze heel vaak zien dat ze dingen moeten laten liggen waarvan ze eigenlijk zien dat dat belangrijk is om te doen.
Ik denk dat als je te vaak tegen je eigen intuïties, impulsen, waarden in moet gaan, dat dat heel schadelijk is. En daar komt de burn-out vandaan.
Niet van te hard hoeven werken. Ik heb m'n hele leven heel hard gewerkt, maar met heel veel plezier. En dan komt die energie wel terug. Dan heb je energie. Ik denk ook dat je eigen kompas, je waarden dat is ook het vuurtje zeg maar, waarmee je je eigen motivatie letterlijk branden ziet.

Gerard

Ontmoet je ook veel jongeren? . Ik heb recent nog met jongeren gewerkt. Wat mij zo verontrustte is eigenlijk dat ze het systeem waarin ze werkten als 'het water' beschouwden. Dus ze waren als vissen niet bewust waren van het water waarin ze zwommen. Ze konden zich ook geen ander water meer voorstellen.

Anne

Nou ja, dat is eigenlijk een beetje ... Ik werk niet zo heel veel hoor, met jongeren. Maar het valt mij wel op dat mensen zo weinig in hun opleiding krijgen en vooral ook erg weinig leren om over dingen na te denken om bij zichzelf te komen.
Reflectie is denk ik en in de zorg ongelooflijk belangrijk. Daar komt zelfkennis uit voort. Dat is heel erg belangrijk. Ik schreef net op hoe heel erg belangrijk het is om samen te reflecteren. In het Engels noem je dat iemand ‘debriefen’, het delen.
Als er iets dichter op bij je wat gebeurd is, als mensen een heftige confrontatie hebben, als iemand gaat uit z'n dak. En jij moet dat oplossen. Dat is dat is heftig. En wij vinden het dan ‘professioneel’ dat je dat maar aan kan. Het is eigenlijk heel erg belangrijk dat je vrij snel daarna dat even met iemand kan delen, wat dat met je gedaan heeft en hoe je weer verder kan. Daar nemen we geen tijd voor. We vinden gewoon dat je dat allemaal maar moet oplossen. En dat zien we overigens niet alleen in de zorg. Je hoort het ook over de politie. Je hoort het ook over de brandweer. Je hoort het ook over het ambulancepersoneel.

Je hoort het overal dus. Het heeft te maken met wat wij ‘professioneel’ vinden en ik denk dat we daarin een heel belangrijk stuk vergeten …

Gerard

Je hebt ontwikkelingen, ook in de in de reguliere gehandicaptenzorg. We hebben een kwaliteitssysteem gehad wat vrij instrumenteel is, gewoon een afvinkt systeem. Kost ook heel veel tijd. Terwijl iemand als Hans Reinders bijvoorbeeld, die heeft gewoon een andere weg geformuleerd; investeren in het groepsproces en daar achteraan investeren in persoonlijke groei van begeleiding. Dat geeft veel meer waarde aan die zorgrelatie dan allerlei protocollen met al hun vastigheid. Dat is eigenlijk ook wat jij vanuit een ander perspectief  zit je  te vertellen?

Anne

Ja, en daarin zitten ze eigenlijk vast. En inderdaad, elk probleem wordt opgelost met een volgende set regels of protocollen. Dat zeg je: wij vertrouwen niet dat jij zelf iets kan oplossen, dus maken wij regels die van jou een soort robot maken. Als jij no maar die regels kent, dan weten we zeker dat jij het goed doet,  in of in ieder geval dat de verantwoording niet meer bij ons ligt als je dat gedaan hebt in een lastige situatie. Het is leeg en wantrouwend. Het is niet direct de boodschap aan de mensen die werken in de zorg, maar wel indirect. Mensen voelen dat natuurlijk en voelen zich ook niet serieus genomen. Die voelen zich een ledenpop.

Gerard

En daar hebben we het ook over de bewoners die krijgen robots….

Anne

Ja dat is zo. Dat is in ieder geval heel instrumenteel, dat is dan toch het woord dat bij mij opkomt. Ja, heel vlak, heel plat. Dat is dan hoe we met elkaar omgaan in de zorg. Ik denk dat dat voor de mensen zelf die zeker 23- van de 24 uur omringd worden door professionals ... daar haal je geen warmte uit ook al willen mensen dat. Want dat is, hoe moet ik dat zeggen, de splitsingen die je ziet. Mensen willen wel warm zijn, maar leren dat dat niet mag.

Gerard

Dat is ook de primaire behoefte van iedereen die je ontmoet, die wil eerst - zeker onze bewoners, ik ga ze geen cliënten meer noemen - die willen gewoon dat contact. Die willen de warmte, die willen gezien worden. Je zei ook in het voorgesprek: de context is zo belangrijk.

Anne

Ja dat gaat over ... Het is ook een van de dingen waar ik zeg maar de laatste jaren meer mee bezig ben vanuit studio 3. 

Gerard

O ja, we hebben  in de gehandicaptenzorg de dwangmiddelen voor het grootste deel afgeschaft, toch?  Of niet, ee hebben natuurlijk wel veel 'chemische dwangbuizen' op dit moment.

Anne

Dat ook, maar er zijn toch nog wel heel veel kamers voor isoleren. Gewoon niet meer cellen, maar wel ruimtes en hoe heten ze nu? Time- out plekken of zo? Weet je, ze krijgen een andere naam, maar het is precies hetzelfde. En er is toch nog wel heel veel agressietraining. Weerbaarheidstraining, met name op de moeilijkere groepen.

En nog erger. Wat we zien is dat mensen met wat ingewikkelder gedrag uitgestoten worden. Dat gaat via de toekenning van VG7 waar vooral mensen een indicatie voor krijgen met wat ingewikkelder gedrag (zie zorgprofielen-WLZ.pdf). Dat die gaan naar de 'afdelingen die dat aan kunnen’. Opgesloten worden want iets anders is financieel niet meer haalbaar. En we kunnen de mensen niet meer vinden die dat aan kunnen.
Ik denk dat het hopeloos is om mensen allemaal bij elkaar te zetten die moeilijk gedrag hebben. Dus het is ook allemaal heel voorspelbaar dat dat mis gaat.

Gerard

Even terug naar het positieve, als dat is wat er gebeurd. Van Gemert zegt onder andere een jaar geleden: we hebben een systeem gemaakt waar we op z'n minst het gedrag mee in stand houden voor die groep. In ieder geval. Ja, ik zeg daar achteraan,  we hebben een systeem gemaakt waarmee we het uiteindelijk nog verergeren.

Anne

Nou zelfs creëren. Ja, want dat is eigenlijk een van de mooie dingen die je ziet op het moment dat je iemand weet te redden. Die situatie, ja, een eigen woning kan geven, een team eromheen creëert wat iemand echt gaat volgen, gaat luisteren, gaat kijken en iemand echt z'n zeggenschap over dat eigen huis gaat geven. Dus jij gaat weg, niet de persoon gaat weg, dat dan heel veel probleemgedrag verdwijnt.

Gerard

Ja ja dit is grond principe. Inge Mans zei dat al met haar vraag Waar werk je? Werk je in het huis van de bewoner of woont de bewoner op jouw werkplek?

Anne

Ja in een instelling is het laatste het geval. Altijd ja. En dat gevoel, dat krijg je ook. En je wordt ook makkelijk overgeplaatst. Je bent een pionnetje.

Die analyse wordt al veel langer gemaakt. Dat we dat we het gedrag alleen maar versterken. Dat is wat Low Arousal ook zegt je moet niet kijken naar dat gedrag en je moet niet dat gedrag gaan zitten veranderen. Je moet gaan kijken naar wat is de opbouw waardoor dat gedrag ontstaat en dat is eigenlijk ...
Ik begin altijd met uit te leggen: het gedrag is geen agressie. Dat is eigenlijk de eerste fout die er gemaakt wordt. Als iemand met dingen begint te gooien of flink om zich heen begint te slaan, dan ervaren we dat - en dat is helemaal niet gek - als een aanslag op onszelf en gaan we ons verdedigen.
Daardoor zitten we meteen in een in een dynamiek van geweld, die in een spiraal raakt. En op het moment dat je naar gedrag gaat kijken als ‘een meltdown’ omdat de stress zo hoog is dat je het er ook fysiek uit moet zeg maar, dan kun je daar op een hele andere manier op gaan reageren.
Dat is dat stap één. Maar of eigenlijk stap tien.
Want negen stappen daarvoor is dat je veel meer gaat kijken wat maakt nou dat iemand zo ontzettend gestrest raakt dat die helemaal uit z'n pan gaat? Hoe kunnen we daar meer zicht op krijgen en kunnen we daar wat aan doen? Kunnen we op tijd zeggen van ho, wacht even, nu moeten we even?

Gerard

Ja, eigenlijk is het een nieuw woord voor wat Jacques Heijkoop ook deed?

Anne

Ja ja, absoluut. Goed kijken, al dit soort dingen. Ik weet toen ik er over las over Studio III dat ik dacht, dat is wat ik mijn hele werkende leven al doe.

Gerard

Even praktisch, we maken van dit gesprek ook een transcript. Ja, en daar komen links in voor de luisteraar. Ga daar ook even naar kijken, want daar kunnen we ook al die informatie die we hier bespreken en al die namen kunnen ze daar terugvinden en kunnen ze daar in de verdieping, bijvoorbeeld met een mooie uitleg van Andrew McDonnel.

Gerard

We zien veel terugkomen na al die jaren. Eigenlijk niks nieuws onder de zon.

Anne

Ik denk dat dat ook wel een beetje de dynamiek van verandering is. Hoe moet ik dat zeggen? Op het moment dat de verander kracht groter wordt, wordt ook die tegenkracht groter. En dat is eigenlijk wat we de hele tijd zien. Want eerlijk gezegd, met mijn positieve bril op zie ik wel degelijk in die veertig jaar dat ik in de zorg bezig ben ook heel veel hele grote veranderingen die plaatsgevonden hebben.

Gerard

Materieel zeker qua ruimte, de mensen hun eigen appartementen. Ik ben begonnen met een slaapzaal van wat was het zestien of zo ...

Anne

Dat mensen inderdaad meer hun eigen plekkie hebben en hun eigen appartementje.
Maar ook wel dat er dat er toch wel vaker mensen werken bij een supermarkt of wat dan ook in een restaurantje of dat je dat meer ziet. Ik denk, ik zie vooral meer. Hoe moet ik dat zeggen? Ik merk vaker interesse in mijn omgeving van hè, wat ben je nou eigenlijk aan doen en wat kunnen mensen eigenlijk allemaal? Dus ik zou bijna zeggen een soort nieuwsgierigheid. Vroeger was het meer zo van nou en? Die mensen zitten goed ergens ver weg, en beter als ze niks met ze te maken hebben. Dat dat ietsje minder is.

Gerard

Twee dingen nog.
Met Hans Kroon had ik het over het reguliere systeem, waarvan jij ook hebt besloten daar stop ik geen energie meer in, voor mij levert het niks op.
We zitten natuurlijk wel in een tijd dat het materieel moeilijker wordt omdat er minder geld is.
Ik bedoel als het systeem financieel niet meer houdbaar is, dan moet dat gewoon in andere bewegingen komen. Anderzijds is het natuurlijk leuk om mee te doen in deze samenleving anno 2025. Ik bedoel er zijn niet voor niks een hele grote groep LVB’ers bijgekomen (mensen met een licht verstandelijke beperking). Die bestonden twintig jaar geleden nog niet eens.

Wat denk je dat als je daar na al die jaren werken naar vooruit probeert te kijken?

Anne

Nou, wat ik ook in mijn werk merk, wat ik steeds meer ben gaan doen is, is toch die samenleving in. Ja daar dus. Dus ja, burgerinitiatieven.
Ik denk dat dat perspectief, dat daar zeg maar muziek in zit, om het maar zo te zeggen. Veel meer dan van wat moeten we doen om die zorg overeind te houden. Ik denk overigens niet dat de hele zorg zomaar moet verdwijnen of zo of in elkaar moet donderen. Het systeem mag wat soepeler worden en vooral denk ik dat dat voor 80% het helemaal zo slecht niet is, maar dat er gewoon echt wel een behoorlijke groep is die die een veel meer op maat benadering nodig heeft.

Gerard

En de materiële haalbaarheid? Ik bedoel, er zijn mensen die zeggen, die sorteren feitelijk al voor om te zeggen van hè, die dagbesteding. Over vijf jaar zal dat voor zorgorganisaties in de budgetten die er komen niet meer haalbaar zijn. En dan zeg ik tussen haakjes er achteraan, met de manier waarop ze nu hun geld besteden …

Anne

Nou ja, ik denk dat die toevoeging niet onbelangrijk is. Ik weet dat zeg maar, van het werk aan alternatieven dat het probleem is dat we niet goed in beeld hebben wat dat nou eigenlijk financieel ook opbrengt, wat het voorkomt (aan kosten). 

Ik weet dat er wel wat pogingen zijn om een soort maatschappelijke businesscase te maken waarin dat dus letterlijk wordt becijferd. Al is dat ook wel een klein beetje ... het hangt natuurlijk ook in de lucht. Hij is niet heel exact hard, maar goed, het is in ieder geval een poging.
Ik denk zelf, het levert niet alleen geld op, het levert vooral ook menselijk gezien een heleboel op waar we ook meer oog voor zouden moeten hebben.

Tweede probleem wat ik echt heel erg zie is dat wat bijvoorbeeld uitgegeven wordt aan het PGB, volstrekt losgezongen is van wat er uitgegeven wordt binnen instellingen aan mensen. Ik heb nog nooit die twee bedragen gewoon letterlijk nou eens even naast elkaar zien staan.
En dat is niet voor niks denk ik dat dat niet gebeurt. Want ik denk namelijk dat de zorg voor iemand met moeilijk gedrag in een instelling duurder is, minder effectief, maar veel duurder is dan helemaal een op een in de samenleving in een eigen huisje. Ja, en dat heeft met die context te maken dat als je die context voor iemand goed maakt, dan ga je zoveel minder moeilijk gedrag zien.

Gerard

Als ik hier nog even doorga op dat menselijke stuk, het menselijke kapitaal. Ja, wat levert het de samenleving op?
Ik bedoel Carel Muller met Dennendal. Die heeft nagedacht over Wat voegen mensen toe aan onze samenleving als ze aanwezig zijn voor ons?
Dat is natuurlijk ook het menselijke kapitaal waar mensen zichtbaar en aanwezig zijn.

Anne

Nou en of. Deze week had ik nog een moeder aan de telefoon die haar dochter thuis heeft. Iemand met vrij ingewikkeld gedrag die veel aandacht nodig heeft en die is heel erg bezig om met haar allerlei contacten in de buurt weer aan te gaan. Die geeft heel erg aan hoe goed dat haar doet, om te voelen dat zij niet alleen staat, en hoe goed het haar dochter doet. Dat er steeds meer mensen om haar heen komen. En hoe mensen goede dag zeggen.
Ik wilde net zeggen en dat was haar conclusie dat ze zei die buurt, die komt meer bij elkaar. Dus zij is een soort katalysator van iets in die buurt wat heel positief is.

Gerard

Het appelleert aan andere dingen bij de mensen. Ja, waar denk ik als ze nog even een macro perspectief kiezen, de samenleving, misschien ook wel behoefte aan heeft op dit moment. Zijn we weer rond, hebben de India en de hippies ...

Anne

Nee maar precies, we zoeken heel erg naar ontmoeting. We hebben het overal over eenzaamheid. Er zijn geen plekken meer, maar er zijn ook geen manieren meer waarop we elkaar ontmoeten. Maar voor elkaar zorgen is eigenlijk een hele natuurlijke, logische manier om wel elkaar te ontmoeten. John Mc Knight van ABCD zegt dat ook.
Met ABCD tekent hij rondom iemand een buurt eigenlijk in verschillende cirkels. Hij geeft ook altijd aan dat het echt een web moet zijn. Dus dat er tussen al die verschillende mensen om iemand heen ook onderling allerlei relaties moeten zijn. Dus dat het kriskras is wat er allemaal aan relaties zijn. Organisch en niet alleen wat hij heel vaak ziet dat de persoon die ondersteuning krijgt die hub is.

Hoe zeg je dat, de as is van het wiel en dat er allemaal alleen maar spaken heen gaan? Dat is veel minder stevig dan letterlijk een web wat helemaal meebeweegt als er ergens wat gebeurt. Ja, en dus is dat inderdaad heel erg belangrijk ... maar dat duurt gewoon echt wel een tijd voordat je dat opbouwt.
Maar voor iedereen die deel is van dat web is het ook een positieve ervaring. Je bent niet alleen, maar je hoort ergens bij. Ik denk namelijk ook dat je op dat moment ook met je eigen probleempjes in zo'n gemeenschap ...

Gerard

Het hippe woord wederkerigheid.

Anne

Ja, precies. Nou ja, hip zijn. Het zijn denk ik hele basale begrippen.

Gerard

Ik denk dat we rond zijn, aan het eind van de gesprekken. Is er nog iets waar ik niet naar gevraagd heb? Waar je denkt van nou dat zou ik toch nog even in 't licht willen zetten.

Anne

Nou, misschien het plezier wat het brengt om op deze manier met mensen te werken.
Want wij hebben dat er wel een paar keer over van hoe hou je het nou vol? Er is ongelooflijk veel tegenwerking en er zijn ontwikkelingen die ingaan tegen wat je eigenlijk wil, en dat kan ook heel frustrerend zijn. Maar ik hou het vol omdat het als het gaat lopen, als het gaat stromen rondom mensen, en dat gebeurt echt ook heel regelmatig ... er is niks leuker dan dat: om mensen echt tot bloei te zien komen. Dat is nou het mooiste wat er is.

Gerard

Anne, hartelijk dank voor dit gesprek.

Anne

Graag gedaan.

 

--------------------------------